و رودخانه قابل ذکر و باران کافی و رطوبت و به‏طور کلی آب‏ وهوای مساعد ندارد.بیش از نیمی از سکنه این کشور صحرانشین و دامدارند و زیر چادر به سر می‏برند و پیوسته در حال کوچکند.قسمتهایی از مرزهای خاکی سعودی هنوز مشخص نشده و به صحاری کشورهای همسایه می‏پیوندد.

این کشور از شمال به اردن و عراق و از مشرق به دریای سرخ و از جنوب به خلیج عدن و اقیانوس هند و کشورهای یمن و حضرموت و مسقط و عمان و از مشرق به خلیج فارس و دریای عمان و امارات قطر و بحرین و شارجه(شارقه)و ابوظبی و عجمان و رأس الخیمه و فجیّره و ام القوین و کویت و عراق منتهی می‏شود.عربستان در طول تاریخ و تا دهه سوم قرن بیستم هرگز روی امن و آسایش ندیده و هیچ وقت همه قبایل و اراضی آن زیر سلطه یک حکومت درنیامده بود. شیوخ عشایر عرب در صدر اسلام و در عهد خلفای اموی و عباسی و خواندگان عثمانی فقط گاهی به اسم به سلطان و خلیفه بیعت می‏کردند، امّا در عمل سر به هیچ قانون حتی قوانین اسلام فرونمی‏آوردند.

نخستین‏بار که تمامی قبایل عرب زیر سلطه یک حکومت درآمدند و امن و نظام درصحاری عربستان مستقر گشت و مناطق پراکنده شبیه‏جزیره به هم پیوست، در عهد دولت عبد العزیز ابن سعود 4 در نیم قرن اخیر بود.

امروزه عربستان به استانهایی چون نجد و و حجاز و احساء و تهامه و عسیر و نجران...تقسیم می‏شود که علی رغم اختلاف منطقه و اقلیم همه به وسیله حکمران سعودی ادره می‏شود نجد قلب صحرا و موطن آل سعود و منشأ فرقه وهابی حنبلی است.در شمال نجد، منطقه جبل شمّر واقع است که در نیمه دوم قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم میدان تاخت و تاز آل رشید بوده است.در جنوب شرقی جبل شمّر، ناحیه قصیم و وادی ذوالرمّه و اراضی نجد واقع است.شهرهای عنیزه و درعیّه و بریده، موطن آل سعود و منشأ فرقه وهابی در نجد است.شهرستان سدیر و شهر مجمّعه در جنوب شرقی قصیم 5 می‏باشد.آبادیهای نجد عموما در واحه‏های و وادیها و شعاب جبال طویق بنا شده‏اند.ناحیه وشم در جنب وادی محمل و شهر ریاض پایتخت عربستان هر دو در ناحیه عارض واقعند.حجاز را گاهی استان غربی عربستان می‏نامند و شهرهای مکه و مدینه و ینبع وجدّه وطایف از بلاد حجاز به شمار می‏روند.شهر نظامی جیزان-جازان-در ناحیه عسیر در تهامه و در ساحل دریای سرخ است.ابها که هشت هزارپا از سطح دریا ارتفاع دارد مرکز ناحیه عسیر خاص، می‏باشد و شهر تاریخی نجران در مرز یمن واقع است.احساء و قطیف و ظهران 6 و خبر و دمّام در ساحل خلیج فارس قرار دارند و اکثریت سکنه آنها شیعی مذهبند.نفت عربستان از این منطقه استخراج می‏شود و عمدة از بندر نفتی«رأس التنوّره»و از خلیج فارس صادر می‏گردد.

شهرها و استانها و اراضی عربستان غالبا به نامهای باستانی یا به اسم عشایری که در آنها ساکنند خوانده می‏شوند.این تقسیمات حدود مشخصی ندارند بخصوص که اهالی آنها مرتبا در حال کوچند و نسبت جمیعت این کشور با مساحت آن از پنج نفر در هر میل مربع کمتر است.در این کشور کشاورزی و صنعت عمده‏ای-غیر از نفت-وجود ندارد و فقط یک عشر از مجموع اراضی آن قابل زراعت می‏باشد.

استعمار انگلیس در جزیرة العرب

سالهای اول قرن بیستم، دوران اوج سیاست استعماری و فعالیّتهای اقتصادی و ژئوپلیتیک انگلستان در خاورمیانه و خلیج فارس بود.خطر پیشرفت سریع آلمان در منطقه که تا عراق و خلیج فارس پیش آمده بود و راه هند را به خطر می‏انداخت، دولت انگلیس را بر آن داشت تا از سویی داردانل و باب المندب و سایر تنگه‏ها و معابر و بنادر راه هند را در کنترل خود درآورد و از سوی دیگر قدرت خویش را در خلیج فارس و دریای عمان تثبیت و بی‏رقیب و دولتهای منطقه را فرمانبردار خویش سازد.در همین مسیر(لرد کرزن)نایب السلطنه انگلیس(در مستعمرات هند)

به سال 1321/1903 به خلیج فارس آمد و شیخ کویت و سایر مشایخ کنار خلیج را تحت الحمایه دولت متبوع خود ساخت و راه دریایی خلیج فارس و دریای عمان را بر روی آلمان و سایر دول اروپایی بست. 7

دولت انگلیس در سال 1322/1904 با شتاب اختلافات خود را با فرانسه و روس رفع کرد و با آن دو دولت، اتحادیه‏ای برای رویارویی با آلمان تشکیل داد.در سال 1325/1907 روس و انگلیس برای بریدن پای آلمان از خاورمیانه و خلیج فارس، طبق معاهده‏ای مناطق نفوذ و فعالیت خود را در ایران و سایر بلاد منطقه قسمت کردند.دولت انگلیس برای تأسیس پایگاه مطمئنی در منطقه، از طرفی شریف حسین پادشاه حجاز را به وسیله کلنل لورنس فریب داد و به فکر تأسیس دولت متحد اسلامی و اتحاد اسلام و عرب انداخت و از طرف دیگر دفتر اتحاد اسلام«پان اسلامیزم»را در لندن تأسیس نمود و سررشته ارتباط سران و دولتمردان کشورهای مسلمان را در دست خود گرفت.-همان دفتری که بعدها بیشتر منادیان وحدت اسلام با آن سروکار پیدا کردند -بنا به اصل«فرّق تسد-تفرقه بینداز تا در مقام ریاست باقی بمانی»دنیای اسلام را تجزیه و تضعیف کرد و به بهانه‏های ناسیونالیستی، آنها را به جان هم انداخت و دولتمردان مسلمان را زیر بال خود گرفت.بعد هم که آلمان در برابر او سرسختی نشان داد، جنگ جهانی را به راه انداخت که حاصل آن شکست آلمان و عثمانی و روی کار آمدن دولتهای دست نشانده و احزاب نژادپرست و تقویت قومیت عربی...و مآلا سیادت انگلستان بر خاورمیانه عربی بود.خانم گرترود بل منشی سرپرسی کاکس کمیسر عالی انگلیس در بغداد، ضمن نامه‏ای که به پدر نوشته سیاست بریتانیا را در خاورمیانه ضمن یک جمله چنین خلاصه کرده است:«پدر، از بس که شاه ساختم خسته شدم!» 8

مبانی سلطنت آل سعود

در سال 1320/1902 عبد العزیز بن عبد الرحمان معروف به ابن سعود  و ملقّب به شاهین صحرا  در بیست سالگی خود با اقدامی اسطوره مانند موفق شد ریاض را تصرّف کند و سلطنت عربستان سعودی را بنیان نهد.مبانی دولتی که وی تأسیس کرد-و پیشینه آن به قرن هجدهم میلادی می‏پیوندد-بر شمشیر و محمل حکومت او ترویج مذهبی حنبلی وهابی بود.  یک روحانی متعصب نجدی به نام شیخ محمد بن عبد الوهاب در اواسط قرن هجدهم موفق شد تحصیلات«سلفی»  و نظرات نو ظهور خود را در نجد ترویج کند و امیر شهر درعیّه را مرید و طرفدار خود سازد.در سال 1175/1744 بین این عالم نجدی و امیر محمد بن سعود  ، امیر درعیّه پیمانی بسته شد که به موجب آن، امیر سعودی از سوی خود و اعقاب خویش پشتیبانی و 

اطاعت از شیخ و اعقاب او و سایر علمای وهابی را برعهده گرفت و شیخ نیز قبول کرد که خود و اولاد و پیروانش پیوسته راهنما و مدافع و یاور امیر سعودی باشند و تمام نیرو و نفوذ خود را در حمایت از آن خاندان بکار برند.این همان پیمان است که عبد العزیز و سایر ملوک سعودی و نیز مشایخ آل شیخ پیوسته محترم شمره‏اند.ابن عبد الوهاب و فرزندانش تا امروز حامی جدّی سلطنت سعودی و عهده‏دار امور شرعی و فرهنگی و قانونی و قضائی بوده‏اند و شاهان سعودی پیوسته فرمان‏پذیر ایشان بوده و به حکم و فتوای شورای دینی وهابی به شاهی می‏رسند یا از سلطنت -چنانکه درباره سعود بن عبد العزیز عمل شد-خلع می‏گردند

..................................................................................................

(1)-برای اطلاع از تاریخ و جغرافیای عربستان و شرح احوال آل سعود رجوع شود به:راهنمای آرامکو،

. 81-3.PP 1960,sdnalredeN.kooB dnaH ocmarA (2)-نفود به فتح اول در لغت به معنی نابودکننده و تمام‏کننده آب و توشه است و نام ریگزار وسیعی است که قسمت اعظم شمال شبه جزیره عربستان را فراگرفته است.

(3)-ربع خالی به فتح را، در لغت یعنی منزلگاه و جایگاه خالی از سکنه.و نام صحرای وسیعی است که تمامی اراضی مرکزی و قسمت وسیعی از زمینهای شرقی عربستان را فراگرفته است.این صحرا و صحرای نفوذ را دهناء(یعنی روغن مالی شده رنگ برنگ)نیز می‏گویند-معجم البلدان 2/493 نویسنده در مأموریت حجاز این دو صحرا با اتومبیل پیمود.

(4)-الأعلام زرکلی 4/143.

(5)-معجم البلدان 4/367-برای اطلاع از تاریخ و جغرافیای نجد نیز به همین کتاب 5/261 و تاریخ نجد نوشته امین ریحانی و سایر کتابهای که در منابع این مقاله صورت داده شده مراجعه شود.

(6)-این شهرها در منطقه نفت‏خیز عربستان واقع است و مرکز فعالیت شرکت«آرامکو»می‏باشد.

(7)-برای تفصیل قرارداد 1907 رجوع شود به تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس تألیف محمود محمود، ج 7، ص 2033 به بعد، تهران، 1332 ه.ش.

(8)-نامه ‏های خانم گروترود بل، ج 2

برچسب‌ها: تاریخچه وهابیت